Vragen

Zit jij met vragen? Of wordt je er misschien door overvallen? Het leven zit vol met vragen? Maar zijn het wel de juiste? Zoveel vragen en zoveel antwoorden. Maar sluiten ze wel op elkaar aan? Zoals je begrijpt gaat deze weblog over vragen.

En ik ga je niet het verschil uitleggen tussen open, gesloten en meerkeuze vragen. Daarover bestaan websites genoeg. Ik wil wat dieper ingaan op enkele andere typen vragen die tot moeilijkheden in de beantwoording kunnen leiden. En dat doe ik niet zomaar, dat doe ik aan de hand van een college dat ik heb gehad van filosoof Bas Haring. Hij vindt dat de mensheid wel wat meer vragen zou mogen stellen (dus ook jij) maar ook dat we daarmee wat verstandiger om zouden mogen gaan.

In het college behandelde hij een aantal vragen die tot problemen in de onderlinge communicatie kunnen leiden.

De “of” vraag

Vragen met het woord of erin wekken de schijn dat er maar uit twee opties te kiezen valt. De vraag “Lust je vla of yoghurt?” wekt de indruk dat je alleen tussen vla of yoghurt te kiezen valt. Maar wie zegt niet dat ook ijs een optie is? En is dit nog een relatief onschuldig voorbeeld, het kan al snel een stuk ernstiger vormen aannemen.

Hoe wordt je niet bij (aankomende) reorganisaties in de luren gelegd. “Kiezen jullie voor het inleveren van 5% loon of het ontslag van 100 mensen?” Mentaal ben je snel geneigd te denken dat er geen andere opties over zijn dan de twee geboden. Maar vaak is het een (on)bewuste manier van de vraagsteller om een richting aan de discussie te geven.

Komt er in een vraag het woordje “of” voor, vraag je dan dus af of er niet meer dan de geboden opties zijn.

Vragen met een bepaalde aanname daarin

Het komt geregeld voor dat je een vraag wordt gesteld, waarin een bepaalde aanname wordt gedaan die helemaal niet hoeft te kloppen. Vragen die je helemaal niet met ja of nee kunt beantwoorden.

“Weet je dat je binnen de bebouwde kom maar 40 mag rijden (en jij dus te hard reed)?” is zo’n vraag. Beantwoord je die vraag met “ja”, dan geef je toe dat je weet dat je maar 40 kilometer per uur mag rijden in de bebouwde kom. Beantwoord je die vraag met “nee”, dan geef je aan dat niet te weten. In beide gevallen geef je impliciet toe te hard te hebben gereden. Dit terwijl het antwoord zou moeten zijn dat de aanname in de vraag volgens jou niet klopt en dat je binnen de bebouwde kom 50 kilometer per uur mag rijden.

Vragen uit menig medewerkerstevredenheidsonderzoek of uit de vragenlijsten die je van het bedrijfsmaatschappelijk werk thuisgestuurd krijgt wanneer je je een keertje ziek hebt gemeld wemelen van dit type vragen.

“Worden de problemen op je werk door de juiste persoon opgelost?” impliceert dat de problemen worden opgelost. Antwoord je nee, dan lijk je aan te geven dat de verkeerde persoon de problemen oplost. “Ik ben tevreden over de kwaliteit van mijn functioneringsgesprek? ” is een vraag die je alleen kunt beantwoorden wanneer je ook daadwerkelijk een gesprek hebt gehad. Dat is lastig wanneer je alleen ja of nee kunt antwoorden.

“Waarom” vragen

Vragen die beginnen met het woordje “waarom” zijn vrijwel altijd voor tweeërlei uitleg vatbaar. Ze kunnen betekenen “hoe komt het dat …?” of “wat is de reden/doelstelling van…?” Afhankelijk van hoe je de vraag interpreteert, kom je met een totaal verschillend antwoord.

De vraag “waarom komt een kuiken uit een ei?” kun je beantwoorden met “omdat het kuiken voldoende volgroeit is nadat zijn moeder wekenlang op het ei heeft zitten broeden en het nu zijn weg naar buiten pikt” of met “omdat een kip een vogel is en (in tegenstelling tot een zoogdier) zijn nageslacht dus voortbrengt door het leggen van eieren”.

Het is dus zaak eerst door te vragen naar de bedoeling van de vragensteller. Wil die een technische uitleg of een meer inhoudelijke?

Onduidelijke definities

Vaak worden in vragen woorden gebruikt waarvan de definities helder lijken, maar die dat allerminst zijn. Bas Haring heeft zelf een keer een televisieprogramma gemaakt rondom de vraag “Kunnen negers beter dansen?”. Een wellicht merkwaardige maar is het een onduidelijke vraag? Ja dus. Want wat is een neger? Wat is beter? Wat versta je onder dansen? Woorden waarbij je wel een idee hebt wat er mee bedoeld wordt, maar die voor de vragensteller een heel andere betekenis kunnen hebben dan voor degene die het antwoord moet geven.

Zelfs een vraag als “Hoe drink je thee?” lijkt duidelijk, maar ook daar zal een Chinees of Brit een heel ander antwoord geven dan ons. Ons begrip van thee en het drinken daarvan is nu eenmaal een andere dan dat in andere culturen. Of wat vind jij van “Drinken jongeren teveel?”? Want wat versta je onder drinken, of onder jongeren, of onder teveel? Een vraag die dus verduidelijking verdient voordat je tot antwoorden overgaat.

“Hoe”-vragen

Vragen die met het woordje “hoe” beginnen kennen altijd een open einde. Je weet immers nooit wanneer je het juiste detailniveau hebt behaald. “Hoe maak je een back-up?” kun je beantwoorden door te melden dat je een extra harde schijf aansluit op je computer, de back-up software opstart, de doelmap specificeert en op enter drukt. Maar je kunt veel verder gaan. Moet de back-up gecomprimeerd zijn, welke bestandsnaam geef je het mee en uit hoeveel tekens mag dat bestaan. Waar berg je de externe schijf na de back-up op? En zelfs dan kun je tot in het oneindige verder gaan met het beschrijven van meer en meer details van het maken van een back-up.

Probeer de vraag maar eens te beantwoorden “Hoe maak je een weblog?” Ik kom woorden tekort als ik die vraag compleet zou moeten beantwoorden met het vinden van een host, domeinnaam, ftp-server, wordpress of een ander softwareprogramma, een laptop waarop je tekstjes typt, de fotootjes om het op te leuken, een seo-programma om alles te promoten, aanmelden bij netwerksites en ga zo maar door. “Hoe”-vragen geven altijd aanleiding om nog eens verder de diepte in te gaan. Als beantwoorder zul je vrijwel nooit in één keer de juiste snaar raken.

En wat dan nog…?

De hiervoor beschreven ‘fouten’ in vraagstellingen lijken futiel en van weinig belang. Of op zijn minst eenvoudig op te lossen door even door te vragen en om verduidelijking te vragen. Maar toch is het ‘erger’ dan dat.

Want als je goed om je heen kijkt en luistert, zul je merken dat je om de haverklap op het verkeerde been wordt gezet door een onmogelijke of suggestieve vraag. Vaak zonder dat je dat door hebt en je dus verleidt wordt om met de vraagstelling ‘mee te gaan’. Je zult steeds heel bewust moeten luisteren om te voorkomen dat je je onbewust laat meevoeren door de (on)bewuste instinker van de vragensteller.

Let in de komende dagen maar eens op wat voor vragen jou gesteld worden en welke vragen jij zelf aan anderen stelt. Je zult versteld staan.

Enkele boeken van Bas Haring: